سنگ پشت

عنصر « جسارت » در شعرهای نصرت رحمانی  

مزدک پنجه ای

«دلم می خواست به تو می گفتم که این راه را نرو – اما از تو گذشته، خودت را چنان آلوده­ی شعر کرده­ای و پل­ها را پشت سر خود شکست­ای که دیگر نمی­توانم به تو  این حرف را بزنم »( نیما یوشیج)

اولین مجموعه شعر نصرت رحمانی «کوچ» در فضای شکست سال 32 منتشر شد و بازتاب گسترده­ای به خاطر شعرها و مقدمه­ی نیما در ابتدای کتاب داشت.

در مجموعه «کوچ»، رحمانی به نوعی سخنگو و سمبل سالی شکست خورد بود اما با توجه به فضای آن سال­ها این جسارت را داشت تا اعتراض کند .

نصرت خود در این باره می­گوید:« یکی از دلایلی که من با اولین کتابم «کوچ» آن طور مشهور شدم، این بود که «کوچ» بیان برهنه، اما هنری و شعری شکست بود.

از دید شاعری طاغی که با روحیه­ای عصیانگر و شورشی، مرثیه شکست آرمان­هایش را می­سرود، برایش پذیرفتن این یأس دشوار بود و ... »

با کمی دقت بر رفتار­های اجتماعی و شعری نصرت در برخورد با دیگران و خود حتی و زندگی­اش می­توان به این مهم دست یافت که او بیشترینه­ی شهرت­اش را مدیون  جسارتی است که در ذات خود دارد و آن را به آثارش کشانیده است.

نصرت در مصاحبه­های عدیده­ای اشاره کرده بود، بیش از این که تحت تأثیر جریان نیما باشد تحت تأثیر هدایت بود .

« من بیش ار آن که تحت تأثیر نیما باشم از «صادق هدایت» تأثیر پذیرفتم. «بوف کور» بیشتر بر شعر و ذهن من اثر کذاشت تا نیما و ... تأثیر در من بیشتر از نظر فرم و دگرگونی در ساختمان شعر بود و نه در محتوا یا دیدگاه او ...»

اگر به روان­شناسی رفتاری و رفتارشناختی شعری نصرت تأمل شود خواهیم دید که او از افرادی تأثیر پذیرفت که اتفاقاً رفتار شعری و اجتماعی آنها نیز همراه با جسارت بوده است. این جسارت بعدها برای آنها نو آوری در ادبیات را به همراه آورد.

از این رو به گمان نگارنده عنصر «جسارت» در اشعار رحمانی تبدیل به یک نوع صنعت شعری می­شود چرا که بسیاری از مخاطبان شعرهایش بیش از آن که شیفته­ی زبان و فرم اشعارش باشند تحت تأثیر جسارت­های باور نکردنی او قرار می­گیرند.

 

به عنوان نمونه :

نصرت چه می­کنی سر این پرتگاه  ژرف

با پای خویش، تن به دل خاک می­کشی!

گم گشته­ای به پهنه­ی تاریک زندگی

نصرت! شنیده­ام که تو تریاک می­کشی

 

رحمانی دقیقاً در اشعارش خود را می­نوشت و شعرش آیینه­ی زندگی­اش بود. و از اینکه رفتارهای اجتماعی­اش و بروز آن­ها در شعرهایش برایش خطر­آفرین باشند، نمی­هراسید.

یدالله رویایی می­گوید: « نصرت رحمانی شاعری است که گاه دست به تخریب تن می­زد و از هرچه که او را به مرگ نزدیک­تر می­کرد، ابایی نداشت».

رحمانی گاه آن چنان در استفاده از عنصر «جسارت» افراط می­ورزد که شعرش به زعم مخالفان عقایدش بدل به کفر نامه­ای بیش نمی­شود.

 

خدایا تو بوسیده­ای هیچ گاه

لبِ سرخ فامِ زنی مست را

 

یا

امشب صدای باد می­آید/ شاید زنی کنار خدا خفته است/ جرم گناهکاری آنان را / شیطان به بندگان خدا گفته است.

 

اما خود شاعر از جسارت موردِ نظر در شعرهایش با عنوانِ گستاخی یاد می­کند.

برخی از منتقدان نصرت رحمانی او را متهم به آنارشیگری در شعر می­کنند و معتقدند او مبلغ نوعی یأس، پوچ­گرایی، سیاهه­نمایی و به نوعی کشتن آرمان خواهی­های جامعه است.

نصرت خود نیز به آنارشیگری در شعرهایش اعتقاد داشت اما آن را نه شورشی علیه دیگران و جامعه بلکه شورشی علیه خود می دانست.

در واقع سیاهه نمایی­های شعری رحمانی تنها به تصویر کشیدن پلشتی­های جامعه بود که کمتر شاعران آن زمان به آن پرداخته بودند اما درباره­ی یأس و پوچ­گرایی در شعر نصرت که بعضی آن را متأثر از هدایت می­دانند باید گفت که نهیلیسم در شعر نصرت و در زندگی او بسیار متفاوت با نهیلیسم مدِ نظر در هدایت بود.

«­سال ها پیش، غروب یکی از روزهای پاییزی تهران، من در یکی از اتاق­های طبقه­ی دهم ساختمان آلمینیوم ایستاده بودم. اندوهگین و گرفته از پنجره به آسمان دودآلود تهران نگاه می­کردم. ناگاه به زمین خیره شدم. احساس کردم یک حرکت کوچک کافی است که
 همه­ی اندوه و نگرانی­های مرا پایان دهد. بله یک پرش. ناگاه سیگاری لای انگشتانم بلرزه افتاد. احساس کردم درهای مرگ بازگشته­اند تا مرا ببلعند. من هم بی میل نیستم. ولی پس از لحظه­ای فکر­، به جای پرتاب خود­، آب دهانم را به زمین پرت کردم.»

 

با خویش مرد گفت:

-         احساس می­کنم

تا مرز بی­نهایت

آن جا که انجماد

در روح هر روان شده­ای جاری است

                         راهی دراز نیست         

اما ... ، خدا اگر چه بزرگ است

و عادل و کریم

بی شک در انتظار لاشه­ی من نیست!

 

ارتباط فروغ با نصرت سبب شد تا شعرهای نصرت تأثیر خود را بر شعرهای فروغ بگذارد و فروغ متأثر از روحیات و رفتارهای شعری و اجتماعی نصرت به شکل و فرم خاص خود نظم شعر زنانه­ی آن زمان را به هم بریزد.

به اعتقاد بسیاری از منتقدان آثار نصرت، جسارت­های مردانه­ی او، در اشعار فروغ تبدیل به جسارت­های زنانه شده بود. هرچند که جسارت­های زنانه­ی فروغ نیز قابل تأمل است و شعر او را نسبت به خیلی­ها متمایز کرده است.

به هر جهت در بحث «جسارت» شعرهای نصرت به واسطه­ی اینکه او تنها به اروتیک در شعر تکیه نمی­کند و روی به مقولات دیگر زندگی خود چون اعتیاد، خود ارضایی و ... می­آورد، برتریت خاصی شعرش نسبت به شعرهای فروغ در این زمینه پیدا می­کند اما شعرهای نصرت به خاطر دیدگاهی روشنفکرانه و سیاه نویسی­هایش نتوانست به مانند اشعار فروغ در عامه­ی مردم  راه یابد.

30-1-86

                                                                                                                                                                                                                  رشت