سنگ پشت

روزنامه ی اعتماد ملی- ۳۱-۲-۸۷ -مزدک پنجه ای :«اثر ادبی تقلیدی از کلمات یا واقعیتی نیست که پیش از این وجود داشته است، بلکه بر عکس اثر ادبی آفرینش و کشف یک جهان مکمل تازه، یک فرا جهان ، یک فرا واقعیت است.»(1)

«صداهای ریخته» عنوان مجموعه شعر اخیر مسعود بیزارگیتی شاعر و منتقد گیلانی است. از بیزارگیتی تا کنون پنج عنوان مجموعه شعر منتشر شده است.

بیزارگیتی به پیرامون بسیار کلی می نگرد. او نه در این مجموعه بلکه در دیگر آثار شعری اش  نیز درگیر روایت های کلانی است که به انتظار خرد شدن نشسته اند.

از طرفی این نگاه کلی و کلان عاملی است که مخاطب نتواند از طریق شعرهای بیزارگیتی چندان پی به عقاید، دغدغه ها، آرزوها، شرایط زندگی، موقعیت مکانی و زمانی، فضای سیاسی و اجتماعی و خلاصه تنفس گاه شعری او ببرد.

شما را به شعری از مجموعه­ی «زبان گمشده» و نیز شعری از مجموعه­ی «صداهای ریخته» این شاعر ارجاع می دهم.

ترا در بازوان نسیم/ رها می کنم/ مرا/ تنها مویی از گیسوان تو/ کافی­ست / تا به خاطره­هایم بیاویزم/ تا با آن/ دلتنگی هایم را/ ورق بزنم/ نسیم و/ گیسوی تو/ و کهکشانی از رویا/ دل من / زورقی­ست/ که در امواج/ بادبانش را گم کرده است./ ( زبان گمشده) ص 7

جهان/ آن نیست/ که از زر ورق صداها می شنوی/ نه پلک زدنی/ تا آواز دیگری/ از پس عقربه­ها/ به گوش نشنید/ فانوس نگاهت را/ اگر در مسیر توفان/ فتیله بالا کشی/ از کنار رودخانه / عبور کن/ تا ردپای تو را / دریا / موجی شود/ (صداهای ریخته) ص 82

 اگر در دو نمونه ی ذکر شده تأمل شود درک خواهد شد که این دو شعر با توجه به آن که در دو مجموعه ی جدا از هم قرار گرفته اند اما به لحاظ بهره گیری آرایه های شعری، فرم، زبان، لحن و ... تا چه حد شبیه هم هستند.

سوالی که از پس این اتفاق به ذهن می رسد این است که آیا در فاصله­ی انتشار مجموعه شعر « زبان گمشده»( 1383) و «صداهای ریخته»(1386)، شاعر تجربه­ای  در عرصه­ی زندگی و شعر نکرده است؟

به گمان مهمترین عاملی که چنین فرآیندی را برای بیزارگیتی رقم زده لنگر انداختنش در فضای ذهنی است. به همان نسبت که شاعر این مجموعه در فضای ذهنی رو به جلو گام بر نمی دارد به همان نسبت نیز سبب عدم تحرک مخاطب می شود. البته باید اقرار کرد شاعر در چند شعر از این دفتر چون شعر «تا وقتی دیگر» توانسته از چنین وضعیتی خارج شود اما با یک گل که بهار نمی شود.

شعرهای بیزارگیتی مخاطب را از یک حجم ذهنی می گذراند اما این حجم ذهنی تبدیل به حجمی عینی نمی شود.
او مدام مخاطب را از یک دنیای ذهنی بعضاً غیر ملموس وارد دنیای انتزاعی دیگر می کند. در حالی که ذهن مخاطب از پسِ این دلالت های ذهنی به جستجوی مدلول های عینی است. آیا بیزارگیتی از پسِ این دلالت ها(فضاهای ذهنی) توانسته مدلول ها (فضایی عینی) را پدید آورد؟ نباید از حق گذشت که برخی از پاساژهای ذهنی ارایه شده زیبا و دوست داشتنی است اما مخاطب تا چه حد مجال حرکت در عمق این فضا را دارد.

به شعر زیر توجه کنید:

از صدای دیروز/ به بهت نگاه امروزمان/ و چراغی/ که در پستوی حرف ها/ بی فروغ/ ثانیه ها را / ورق می زند/ به سطر های سپیدمان/ دل / خوش می کنیم/ آن سوتر از / اکنون/ و در رژه چشم ها / نفس می کشیم./(پستوی حرف ها)ص 98

 «ما در میان زندگی ِکلمه­ها زندگی تازه­ای برای­شان می­سازیم. از آن­ها نشانه­برداری می­کنیم. و بعد برای آن نشانه­ها رابطه­سازی می­کنیم.»(2) این حقیقتی است که شعر امروز ما با آن مواجه است. نه شعر امروز ما بلکه شعر دیروز ما نیز چنین مهمی را پذیرفته و درک نموده است.

شعرهای این مجموعه پر از واژگانی است که تعلق خاطر خود را به نشانه­های گذشته حفظ کرده است به عبارتی دیگر شاعر توان نمی­گذارد از کلمات، مفاهیم جدیدتری ارایه دهد. به عنوان مثال کلماتی چون جهان، دست، سطر، پنجره، فصل، اشک، آسمان، آیینه، پرنده، خاکستر، رویا، کلمه، واژه، نخستین، نگاه، حرف، صدا، چشم و ... در کل این مجموعه به کرات تکرار شده است. بی آن که شاعر در هر بار استفاده از آن­ها کارکردی دیگر از آن­ها اختیار کند و بار معنایی جدیدی به آن­ها ببخشد یا اقدام به نشانه­زدایی کلاسیک - از آن نوع  که در شعر شاملویی اتفاق می­افتاد مثلا آوردن  صفت و موصوف یا مضاف و مضاف­الیه - کند.

صدایی نه از آن خود/ کلماتی که جلوی چشم ها/ دیکته/ رژه/ دهان طناب دار/ با گشاده دستی/ نگاه / نگاه انتظار/ همین که دست دراز می­کنم/ از روزن حبابی/ آسودن را/ هجی کنم/ باران/ بی­مجالی/ دریغ می­کند/ خیال را / تنها / نگاه ساکت این صفحه / بردباری دست­های مرا / به سطری دیگر/ وا می­نهد./ ( دیکته می­کنم می­توانم)/ ص 42

محیط شعرهای بیزارگیتی به لحاظ بهره­ بردن او از برخی کلمات یک جنس، و بعضاً برآمده از طبیعت هستند سبب شده تا فضای شعرهایش خنثی، آرام و کم هیجان باشد.

منظور از تزریق هیجان در واقع  ارایه­ی آن  از طریق فرم، زبان، تکنیک، آرایه­های شعری، به مخاطب است. البته بی انصافی است اگر گفته شود مطلقا هیجانی نیست اما این هیجان بسیار قلیل است به طوری که می­توان ادعا کرد در ذهن نمی­ماند تا توسط مخاطب بارور و تبدیل به لذتی طولانی شود.

بیزارگیتی در بسیاری مواقع این هیجان را از طریق تصویر به مخاطب ارایه می­دهد اما همان­طور که اشاره شد به لحاظ عدم استمرار این تصاویر در محور عمودی درجه­ی هیجان آوری آن بسیار پایین است.

.../سکوت/ نگاهی­ست/ که بر رودها پارو می­زند/ تا باد/ از کدام سو وزد/ به کدام کرانه/ چشم­ها را/ به اشاره سکوت/ به خط می­کنم /حالا/ رد همه­ی این­ها چه می­شود/ عقربه­ها/ سربسته می­روند/ (کلمه)ص 73

به تصویر «سکوت/نگاهی­ست/که بر رودها پارو می­زند» از ابیات فوق نگاه کنید. از این نوع تصاویر در شعرهای این مجموعه بسیار بکار رفته است اما این تصاویر تنها در حد گزاره­هایی مجزا در محور افقی باقی مانده­اند و به محور عمودی سرایت نکرده است.   

   پی­نویس:

1-       پیرامون ادبیات/ جی . هیلیس میلر/  ترجمه ی علی اصغر بهرامی / نشر نی / چاپ اول 1384

2-       عبارت از چیست/ یدالله رویایی/  نشر آهنگی دیگر/ چاپ 1386