سنگ پشت

گلچین، حرمت شعر گیلان است

مزدک پنجه ای :روزنامه شرق - صفحه ی 9 -14 مهر 1389

زندگی نوشت گلچین گیلانی:

یادمان صدمین سال تولد شاعر ملی گیلان، گلچین گیلانی روز جمعه 9 مهر1389توسط حوزه ی هنری گیلان در شهر رشت برگزار شد. مجدالدین میر فخرایی، که در آغاز ِشاعری با نام شعری گلچین گیلانی شناخته شده، به سال 1288 در خانه ای نزدیک به سبزه میدان رشت چشم به جهان گشود. او فرزند مهدی و رفعت السادات بود. مجدالدین دوره ی ابتدایی را در رشت گذراند(1304). یکی از معلمان او در این دوره، ابراهیم فخرایی، از اعضاء نهضت جنگل و روایتگر بعدی این نهضت بود.

گلچین،سپس،برای ادامه ی تحصیل به تهران رفت و دوره های نخست و دوم متوسطه را در
مدرسه های سیروس دارالفنون گذراند. گلچین در دارالفنون شاگرد استادانی مانند عباس اقبال آشتیانی و حسن وحید دستگردی بود.

شاعر گیلانی برای ادامه ی تحصیل رشته ی زبان ادبیات فرانسوی(درس های فلسفه و علوم تربیتی) را در دارلمعلمین عالی و دانشگاه تربیت معلم برگزید. گلچین پس از فراغت از تحصیل، در سال 1312 از طریق بندانزلی به روسیه و اروپا رفت و سرانجام در انگلیس ماوا گرفت.

پس از آموختن زبان انگلیسی،با توجه به رشته ای که وزارت و معارف ایران برای او مقرر کرده بود، به تحصیل در رشته ی ادبیات انگلیسی پرداخت. اما پس از مدتی،بی علاقگی خود را به این این رشته نشان داد و با وجود مخافت مقامات مسوول ایرانی،با گذراندن مقدماتی به تحصیل در رشته ی پزشکی دانشگاه لندن مشغول شد.

او مشغول تحصیل در رشته ی پزشکی بود که شعله های جنگ جهانی دوم در گرفت و تحصیل اش مدتی به تعویق افتاد.وی بر خلاف دیگر دانشجویان ایرانی،در انگلستان ماند و با گویندگی در
فیلم های خبری و اخبار و حتی رانندگی آمبولانس، آن شرایط دشوار را سپری کرد.

تحصیلات گلچین در پزشکی عمومی و دوره ی تخصصی بیماری گرمسیری،سرانجام،در سال 1947 م به پایان رسید. اما او در لندن اقامت کرد و به ایران بازنگشت.در این شهر مطب داشت و مشاور پزشکی سفارت ایران در لندن بود. علاوه بر این،از کمک به ایرانیانی که برای معالجه به انگلستان
می آمدند،دریغ نداشت.

گلچین با ای،جی،آربری،ایران شناس نامور انگلیسی،دوستی داشت.شعرهای او را به انگلیسی برگردانده و شرح هایی درباره ی آن ها نوشته است.مسعود فرزاد، که سال ها در انگلستان اقامت داشت،دوستی صمیمانه ای با گلچین داشت.برخی شاعران و نویسندگان و ادیبان ایرانی، که به انگلستان سفرهایی داشتند،نیز با او دوستی یافتند:غلامعلی رعدی آذرخشی،پرویز ناتل خانلری، صادق چوبک،محمد اسلامی ندوشن،محمد زهری،امیر هوشنگ ابتهاج(ه.ا. سایه) هم که پسرخاله ی گلچین بود، دیدارهایی با او در انگستان داشت.

مجدالدین میر فخرایی در شصت و سه سالگی،به ناگهان و به سبب سرطان خود پیشرفته،زندگی را در لندن بدرود گفت و در همین شهر به خاک سپرده شد. 29 آذر 1351 (برابر با بیست دسامبر 1972م).

اینجا رشت است صدای ما را از شهر باران می شنوید:جمعه 9مهرماه  1389:

اینجا رشت است، صدای ما را از شهر باران می شنوید: قرار است برای مجدالدین میر فخرایی (گلچین گیلانی) شاعر "باز باران با ترانه " که چیزی نزدیک به 40 سال شعرش زینت بخش کتاب درسی کلاس چهارم دبستان بود، توسط حوزه ی هنری گیلان نشستی تحت عنوان "یادمان صدمین سالگرد تولد شاعر ملی گیلان" برگزار شود.

تصویرمان این بود که در روز جمعه به مناسبت یادمان صدمین سال تولد شاعر ملی گیلان، گلچین گیلانی هوای رشت نیز بارانی خواهد شد و حس نوستالژیک مان را بیشتر خواهد کرد اما چنین نشد.

از دوستان شاعر و نویسنده شنیدم شمس لنگرودی و رشید کاکاوند مهمان این یادمان هستند. شمس لنگرودی پنج شنبه 8 مهر 1389 به رشت آمده بود چون دوستداران شعرش و علاقه مندان به هنر و ادبیات توانسته بودند با او در خانه ی فرهنگ گیلان نیز دیداری داشته باشند و چند ساعتی پیرامون شعر تبادل نظر کنند.

پیشتر حوزه ی هنری رشت به عنوان نهاد برگزار کننده عنوان کرده بود، قرار است در این برنامه ضمن سخنرانی درباره ی نقش و جایگاه شعر گلچین در ادبیات این کهن بوم و بر از کتابی تحت عنوان "مجموعه اشعار گلچین گیلانی" که به کوشش کامیار عابدی توسط انتشارات فرهنگ ایلیا منتشر شده نیز رونمایی شود.

به محض ورود به سالن بروشوری را تحویل می گیرم که حکایت از ترتیب اجرای برنامه است. بعد از برگزاری مراسم ابتدای برنامه، نخست رییس حوزه ی هنری گیلان پشت تریبون قرار می گیرد و پس از آن نماهنگی با عنوان "غم این خفته ی چند" با صدای ماندگار محمد نوری و تصاویری از هنرمندان گیلانی از دست شده ی  در سال های دور و نزدیک هم چون: نصرت رحمانی، بیژن کلکی، منصور بنی مجیدی ،بهمن و اردشیر محصص، کیومرث صابری فومنی، شیون فومنی، عاشورپور، محمد علی افراشته،محمد تقی  صالح پور  و ... نمایش داده می شود.

گلچین حرمت شعر گیلان است:

در ادامه ی برنامه از شمس لنگرودی خواسته می شود تا برای حاضران در نشست که چیزی حدود 700نفری بودند، شعر خوانی کند.

شمس لنگرودی گفت:بسیاری از ما نمی دانیم گلچین گیلانی کی به دنیا آمده و کجا مرده است خیلی از ما که این جا نشسته ایم فقط شعر "باز باران با ترانه" ی او را خوانده یا شنیده ایم. مسئله ی دیگری که در ارتباط با گلچین می توان مطرح کرد این مهم است که گلچین خیلی شعر معروف نداشت. اما همه ی کسانی که شهرت دارند کارهای شان برجسته نیست.بسیاری از هنرمندان با یک یا دو شعر مشهور هستند. مثلا وحشی بافقی خیلی شعر دارد اما با یک شعر معروف شد و آن شعر "دوستان شرح پریشانی من گوش کنید"، بود.

خالق تاریخ تحلیلی شعر نو در ادامه افزود:دوستی، صحبت می کرد از شاعر غزل سرایی که می گفت به اندازه ی شهریار شعر دارم اما نمی دانم چرا به اندازه ی او معروف نیستم. به نظر من "گلچین حرمت شعر گیلان است". به گمان من حرمت گذاشتن به او لازم است و شما امروز حرمت گزاری کردید.

سپس شمس لنگرودی چند شعر از مجموعه شعر"ملاح خیابان ها" و مجموعه شعر "53 ترانه ی عاشقانه" خواند.

غریب سرزمین خویش:

در ادامه ی برنامه گزارش تصویری از شهر رشت پخش شد که حکایت از عدم شناخت گلچین در بین مردم شهر رشت داشت. شعر گلچین بیشتر از نام اش معروف و مشهور بود. بنا بر این گزارش عده ای شعر معروف "باز باران " گلچین را متعلق به مصطفی رحماندوست، محمد تقی بهار،شهریار، شیون فومنی و حتی ناصر مسعودی خواننده می دانستند.

ای "فسانه" تو ای شعر جاوید / زاده ی مغز نوساز نیما(گلچین گیلانی)

و اما رشید کاکاوند در باره ی گلچین گیلانی چنین گفت:بسیاری انتقاد می کنند که گلچین فقط با یک شعر خود معروف شده است. به نظر من اولین مولفه ای که نشان می دهد یک شاعر بزرگ است، این است که این شاعر شعرش به ذهن مخاطب راه پیدا کند.

جایگاه اشعار گلچین را در شعر فارسی باید بعد از افسانه و قبل از ققنوس نیما دانست. او اولین
بی قراری های نوگرایانه ی نیما را تجربه کرده اما به ققنوس نرسید شاید دلیل این بوده که در خارج از ایران زندگی کرده و واقعیت های شعر معاصر را که شاملو، اخوان، فروغ و ... خلق کردند از نزدیک تجربه نکرده بود.

شاعران بینابین:

کاکاوند در ادامه افزود:او در حوادث قبل از کودتا و بعد از کودتا در شعرش به یاس می رسد. یاس سنتی نه مدرن. البته این ها دلیلی نمی شود که عنوان کنیم گلچین شاعری نبوده که متعلق به زمان ما نباشد. او در اولین مرحله به شکستن قالب دست می زند در دوره ای که هیچ کس پشت نیما قرار نداشت.او اولین فردی است که پشت نیما قرار می گیرد.گلچین و تعدادی از شاعران بعد از او را
می توان جزء شاعران بینابین قرار داد شاعرانی که نه سنت گرا هستند و نه نو گرا.شاعرانی چون نادر نادرپور،فریدون توللی و ... یک پا در سنت داشتند و یک پا در جهان نو. آن ها نیما و جریان شعری اش را به عنوان یک ضرورت تارخی پذیرفته بودند.

قالب شعر گلچین:

این شاعر و منتقد اذعان کرد:شما ببینید گلچین قالبی که برای شعر "باز باران" برمی گزیند، قالبی است که هم سنتی است و هم نو. در واقع چهارپاره، قالبی است که او برای بروز احساسات خود انتخاب کرده است. شاملو،فروغ و نصرت نیز با چهارپاره شروع کردند.

نگاه رمانتیک و زبان ملایم:

کاکاوند افزود:گلچین نگاه رمانتیکی داشته و زبان ملایمی دارد که از ویژگی های شعر سنتی ماست. مردم ما به خاطر باور و علاقه به شعر سنتی به شاعرانی چون گلچین بسیار علاقه نشان می دهند و شاید از این جهت است که شاعران نو گرا نسبت به شاعران بینابین کمتر مورد توجه قرار گرفته اند.

علت توفیق شعر باز باران چه بود:

این کارشناس ادبی در باره ی این که چرا شعر "بازباران" گلچین گیلانی توفیق پیدا کرد، گفت:برخی می گویند علت توفیق این کتاب به این خاطر است که این شعر به کتاب درسی چهارم ابتدایی راه پیدا کرد. البته من معتقدم همین نیز حسن است چرا که از ظرفیت های این شعر است که سال ها در کتاب درسی ما می ماند.

موسیقی شعر بازباران:

کاکاوند با اشاره به موسیقی شعر "باز باران" افزود:وقتی شما به موسیقی "باز باران" نگاه می کنید می بینید کاملا بحر طویل است.اما موسیقی این شعر کاملا تکه تکه است و در ذهن ضرب می گیرد. درست مثل ضرباهنگی که در شاهنامه ی فردوسی می بینیم. هم خوانی موسیقی و موضوع که در کنار هم خوش نشسته اند.

جدای از این موارد شما این نشاط و تحرک تصاویر باران را در شعر می بینید که موسیقی و تصویر و قافیه بسیار خوب در کنار هم نشسته اند.مخصوصا جایی که سطرها کوتاه می شوند انگار به اصرار گلچین چنین آمده اند.  

طبیعت گرایی در شعر گلچین:

این شاعر و منتقد در ادامه افزود:شعر با توجه به ضرب تند و فضای کودکانه اش به سبک معمول تعلیمی رفتار نمی کند. نصیحتی در کار نیست.به در نمی گوید دیوار بشنود.صرفا طبیعت را نشان
می دهد.مهمترین اتفاق این است که او حرف نزده و یک به یک تصاویر را نشان داده است.کاری که نیما هم کرده و اصرار داشته که شعر جای حرف زدن نیست،جای تصویر کردن است.

زبان شعر باز باران:  

کاکاوند در پایان عرایض خود را چنین به پایان برد:زبان شعر "باز باران" بسیار ساده است. مکثی ندارد. آن قدر ساده است که این سادگی برایش فضیلت به شمار می رود و به نظر من این نقطه ی اوج کار گلچین است.

شعر گلچین سبب رکود شعر ما در دهه ی 20:

در ادامه ی این نشست پیام تصویری کامیار عابدی که از پیش ضبط شده بود،پخش شد.

این نویسنده و محقق در پیام تصویری خود چنین گفت:من تحقیق درباره ی آثار گلچین را از سال 68 آغاز کردم و به خاطر این که ایرانی های دهه ی 50 که شعر او را می خواندند در باره ی گلچین چیزی نمی دانستند. احتمالا این موضوع ربط داشت به این که گلچین از 20 و چند سالگی ایران را ترک کرده بود و برنگشته بود . برای همین امر به ناگزیر مجبور بودم رجوع کنم به کسانی که از او اطلاعاتی داشتند و این اطلاعات را به تدریج ثبت کردم و شد کتاب "با ترانه ی باران" که "ثالث" ناشر آن بود.

عابدی در ادامه افزود: گلچین شعرش را  برای نشریات داخل کشور می فرستاد و در واقع با انتشار این آثار در ایران توانست در روند شعر ایران تاثیر گذار باشد.

یکی از نکته های مهم کتابی که من هم اکنون کار کرده ام و تحت عنوان "مجموعه اشعار گلچین گیلانی" است این بوده که در این کتاب شعرهای منتشر نشده اش که در نشریات به صورت پراکنده چاپ شده بوده را جمع آوری کرده ام.

نویسنده ی کتاب "با ترانه ی باران" در پایان گفت: بعضی از کسانی که در باره ی گلچین قلم زده اند گفته اند که شعرش ساده بوده مخصوصا محمد حقوقی یکی از چهره هایی بوده که چینین
می پنداشته است و معتقد بوده شعر گلچین سبب رکود شعر ما در دهه ی 20 بوده است. چرا که باعث شده جریان های اصلی شعر دیرتر شناخته شوند. من فکر می کنم هر دوره ای جریان مخاطب خاص خود را دارد. گلچین با استفاده از ساده ترین کلمات نقش خود را ایفا کرد و شعر "باز باران" بیانگر حس لطیف و طبیعت گرای او می تواند باشد.

موج های دراز/ می شتابند و ما نمی مانیم(گلچین گیلانی)

در این نشست ضمن رونمایی از کتاب مجموعه اشعار گلچین گیلانی فیلم کوتاهی برای نخستین بار  از زنده یاد گلچین گیلانی که چیزی حدود چهل سال پیش توسط پسر خاله اش هوشنگ ابتهاج (ه.ا. سایه) ضبط شده بود، پخش شد و نیز در پایان موسی عیلجانی (مدرس آواز)به همراه مصطفی  ماسوله(نوازنده ی پیانو) قطعه ای از شعر "بدون بازی ما هم باخته ایم" مهرداد فلاح را به صورت آواز به عنوان حسن ختام این نشست برای حاضران خواند.