سنگ پشت

پیرامون انتشار نخستین آنتولوژی شاعران سپیدسرای گیلان

گفت و گو با مزدک پنجه ای - شاعر و روزنامه نگار

محمد آسیابانی

کتاب هفته-90/6/27:از مزدک پنجه ای تاکنون دو کتاب تحت عنوان "چوپان کلمات" (مجموعه شعر) و نخستین آنتولوژی شاعران سپید سرای گیلان "همه درخت ها سپیدارند" منتشر شده است. مجموعه شعر "چوپان کلمات" این شاعر در سال گذشته کاندیدای دریافت جایزه ی شعر خانه ی شعر جوان ایران بود. مزدک پنجه ای هم اکنون کتاب دیگری را در دست چاپ دارد که می توان آن را به نوعی ادامه ی مجموعه ی "همه ی درخت ها سپیدارند" دانست با این توفیر که در این کتاب، او آثار شاعران سپیدسرایی که بدون کتاب هستند را گردآوده است.کارنامه ی روزنامه نگاری پنجه ای نیز بسیار پر پیمان است؛او تجربه ی همکاری با نشریاتی چون:شرق،اعتماد،اعتماد ملی،فرهیختگان،کارگزاران،روزگار،پیک سبز،رودکی،دیگران،ایران دخت،الفبا،گیلان زمین،گیله وا،گیلان امروز،معین و ... را در کارنامه دارد.

 فکر گردآوری نخستین آنتولوژی شاعران سپیدسرای گیلان چگونه به ذهن تان رسید؟

در واقع  یکی از اهداف تولید آفرینه هایی با کارکرد آنتولوژی، تعرفه ی آثار برتر در یک دوره ی زمانی مشخص و کوتاه کردن فاصله بین آفرینندگان اثر با مخاطب باشد؛ و از دیگر دغدغه های شخصی این مهم   شاید انتشار گزینه ی شعر گیلان در دهه ی 70  باشد ،کتابی که شرح حال 54 شاعر نوپرداز گیلانی  در آن گردآمده بود و  در هر حال با مقدمه و پژوهش پدرم علی رضا پنجه ای توسط نشر مروارید چاپخش شده بود و عدم تمایل پدر برای ادامه ی  چنین کارهای فرصت سوز ، در ازای وقتی که از خلاقیت شعری می گیرد و حواشی اجتناب نایذیر گردآوری این دست کتاب ها با توجه به مشغله ی پدر از آن سال تا کنون، متاسفانه مجموعه ی دیگری که به نوعی کارنامه ی شعر گیلان (در عرصه ی شعر سپید )باشد منتشر نشده بود؛ضمن آن که از دهه ی 70 تا 90 بر تعداد شاعرانی که مجموعه شعر سپید به چاپ رسانده بودند نیز  رشد مضاعفی کرده بود، این رشد خاصه در تعداد زنان شاعر چشمگیر می نمود.

چنین گشت چرخ گردون که سال 87 ایده ی گردآوری این کتاب را با حوزه ی هنری گیلان که در بخش تولید و انتشار کتاب های گیلان شناسی و شعر نو فعال است،در میان گذاشتم، پس از چندی ناشر نیز با سعه ی صدر با تحقق طرح موافقت کرد؛البته در کوران گردآوری دریافتم که حق با پدر بود و این پژوهش بسیار وقت گیر شد(چیزی حدود 2 سال).  

سیر پژوهش  چه گونه بود؟

جست و جوی اسامی شاعران گیلانی از طریق اینترنت ،کتاب خانه ی ملی رشت،کتاب خانه ی حوزه ی هنری گیلان،کتاب خانه ی خانه ی فرهنگ گیلان و کتاب خانه ی شخصی خانواده و بعد تماس با برخی از شاعران که دسترسی به آثارشان در کتاب خانه ها مقدور نبود و سپس خوانش یکایک آثاری که در اختیار داشتم برای انتخاب و غلط گیری شعر که کاری کاملا تخصصی ست، نیروی زیادی از من گرفت. از سویی بسیاری از کتاب هایی که موجود بودند فاقد شناسنامه و مشخصات  نشر بودند و برای به دست آوردن سال تولد،نام ناشر و کتاب شناسی با مشکلات عدیده ای مواجه  شدم. 

در این میان برخی از دوستان شاعر نیز بنا به دلایل شخصی تمایلی به درج اثرشان در این مجموعه نداشتند که به رسم احترام به حقوق پدیدآورنده ی هر آفرینش به خواسته شان احترام گذاشتم.از این نظر اگر می بینید نام برخی از شاعران در این مجموعه  نیامده دلیل دیگری ندارد،

 ملاک شما در انتخاب اشعار چه بود؟

بی شک در انتخاب شعرها بر اساس یک نوع زیبایی شناسی خاص از یک جریان فکری پیش نرفتم و سطح مخاطبان عام را نیز در نظر گرفتم. به گونه ای که وقتی با مجموعه ای که اشعار و دیدگاهی مدرن داشت،مواجه می شدم سعی داشتم  بهترین اثر مدرن مجموعه را برگزینم .البته باید این نکته را در  نظر بگیرید که این انتخاب ها محدود به کتاب هایی بود که از هر شاعر در اختیار داشتم.از سویی باید بیافزایم ناشر نیز هیچ گونه محدودیتی برای کتاب ایجاد نکرد و  این یکی از محاسن این اثر است از سهمی که هر ناشری در ارزش یک کتاب می آفریند.نکته ی دیگر این که هنگام انتخاب شعرهای یک شاعر سعی کردم به مطرح بودن،جای گاه ادبی،تعداد مجموعه اشعاری که منتشر کرده و نیز حضور در عرصه ی رسانه های ادبی _ که دو مزایای اخیر دست مرا نیز برای انتخاب بازتر می داشت_ توجه کنم.

آیا قبل از انتشار این کتاب با شاعرانی که تجربه ی گردآوری چنین آثاری را داشتند مشورتی انجام دادید؟

خیر، چون نیازی به آن صورت احساس نمی کردم. هر وقت با مشکل یا پرسش مواجه شدم با پدر که به واسطه ی حشر و نشر با اکثر شاعران و نیز به واسطه ی سال ها فعالیت در عرصه ی روزنامه نگاری با آثارشان آشنایی داشت،مشورت می کردم. به عنوان نمونه برخی به من این ایراد را روا داشتند که نجدی اصالتا گیلانی نیست یا مرحوم بیژن کلکی،که پس از مشورت با پدر به این نتیجه رسیدم که به واسطه ی سال ها زیستن متمادی این شاعران در گیلان زمین باید آن ها را از زمره شاعران گیلانی دانست.البته نجدی یک ریشه اش گیلانی بوده است.یا کلکی به جز 5/1 دهه زندگی آخرش در آستارا دوران تازه جوانی را نیز در این شهر به سر برده بود.

نمونه ی دیگر این که برخی از چهره ها هم چون نصرت رحمانی،رضا مقصدی،کامبیز صدیقی بهمن صالحی و ... نیز بودند که اشعارشان ما بین شعر سپید و نیمایی بود. از آن جایی که ملاک در انتخاب صرفا گردآوری اشعار شاعران سپید سرا بود، تصمیم گرفتم این شاعران را به دلیل مواردی که ذکر شد از فهرست خود خارج کنم.

لازم به ذکر است برای چه گونه گی نوشتن کتاب شناسی شاعران از تجربه ی گردآوری کتاب هایی که علی باباچاهی(گزاره های منفرد و سه دهه شاعران حرفه ای)،محمد مختاری(هفتاد سال عاشقانه)،محمد علی سپانلو(هزار و یک شعر-آنتولوژی شعر نو فارسی در قرن بیستم) و ... منتشر کرده بودند،نیز بهره بردم.   

بازخورد کتاب چگونه بود؟

بازخورد کتاب را مخاطبان و البته فروش سریع کتاب مشخص کرده است، با این وصف باید عرض کنم روال استقبال،حکایت از آن دارد که این مجموعه می باید هر چه سریع تر به چاپ دوم برسد البته ناگفته پیداست در چاپ دوم چیزی حدود 20 شاعر دیگر بر این مجموعه افزوده خواهد شد. ضمن این که در دو روز اول نمایشگاه بین المللی کتاب تهران در سال 90 به گفته ی خود مسوولین حوزه ی هنری گیلان(ناشر) چیزی بالغ بر 150 نسخه از سپید سرایان گیلان به فروش رفته است.

در مورد شعر امروز استان گیلان، چه نظری دارید؟

شعر گیلان،جدای از شعر ایران نمی تواند مورد ارزیابی قرار گیرد. شاعران گیلانی از دهه  60 همیشه جزء پیشرو ترین شاعران این سرزمین بوده اند. تاریخ ادبیات نیز گواه این مدعاست و در این فرصت چندان هم  نیازی به ذکر جزئیات آن نمی رود. در سال های اخیر با توجه به توسعه و گسترش صنعت چاپ و افزایش نشریات در استان گیلان  و انتشار نشریات تخصص ادبیات از سویی و  تشکیل محافل مختلف ادبی و ارتباط شاعران از طریق دنیای اینترنت،شاهد آن هستیم که شاعران گیلانی به شعر پیشرو بسیار گرایش دارند و خود از جریان سازان این گونه ی شعر بوده اند.مناسبات اجتماعی و نفوذ مظاهر مدنی به شعر شاعران این خطه و توجه به بحث زبان، ساختار،فرم و تجربه ی لحن های مختلف و نیز پیشنهاددهنده گی برخی از چهره های مطرح در شعر گیلان از جمله مسائل پیرامونی شعر گیلان است. بروز نحله هایی که شاعران گیلان را در دهه شصت تا هشتاد نسبت به شاعران مناطق دیگر متمایز
می کند.

اما در راستای پرسش شما می توان شاعران و شعر گیلان را به چند قسمت گروه بندی کرد.

الف:شاعرانی که به زبان بومی - محلی (گیلکی) شعر می سرایند.این دسته با توجه به ترویج هسا شعر که در تاسی از شعر کوتاه شاعران موفق فارسی سرای گیلان، ایران و جهان بنیان گذاشته شده است.سبب روی کردی تازه و با طراوت در شعر گیلان شده اند.

ب:شاعرانی که صرفا در حوزه ی شعر کلاسیک تلاش می کنند. 

ج:شاعرانی که در کنار اشعار کلاسیک توجه ی به شعر نیمایی دارند.

د: شاعرانی که جزء شاعران سپید سرا هستند اما وارد عرصه ی شعر مدرن و  پیشرو نشده اند.

و:شاعرانی که جزء شاعران سپیدسرا هستند اما مضافا بر این که قدم به عرصه ی شعر مدرن و پیشرو گذاشته اند،اقدام به ترویج نوعی خاص از شعر شده اند که در توجیه آن بیانیه نیز نوشته اند و شعرشان بر ظرفیت های شعر امروز نیز افزوده است.شعر اشیاء توسط ایرج ضیایی، گونه های متعدد شعر دیداری توسط علی رضا پنجه ای:شعر تو گراف، شعر مربع، وسط چین، احیای چی ستان (لغز)،چامک نوع خاصی از شعر کوتاه که ذهن خواننده را به چالش می گیرد و نیز گونه ای با عنوان شعرنامه. احیای شعر کانکریت توسط مهرداد فلاح با عنوان ایرانی (خواندیدنی)،شعر موج نوی م. موید احیای جریان ساده نویسی توسط شمس لنگرودی و حافظ موسوی،و شعرهای چند صدایی(ایجاد دموکراسی در صدا) و اجرای فرم و لحن های مختلف و ....در کتاب چوپان کلمات خود من و...

 اکنون چه آثاری را آماده ی  انتشار دارید؟

در حال حاضر در فکر جمع و جور نمودن مجموعه شعر دوم خود هستم.این مجموعه نیز به مانند نخستین مجموعه ی شعرم "چوپان کلمات" به دو دفتر تقسیم شده است. هم چنین جلد دوم کتاب "همه ی درخت ها سپیدارند" را در دستور کار دارم که در واقع نخستین آنتولوژی شاعران سپیدسرای بدون کتاب گیلان است،پس از انتشار جلد اول این کتاب متوجه شدم شاعران بسیار خوبی در گیلان هستند که در این سال ها اشعار قابل اعتنایی در عرصه ی مطبوعات به چاپ رسانده اند، اما هیچ گاه اقدامی در جهت انتشار این اشعار انجام نداده اند؛از این نظر کتاب فعلی نیز از آذر 89 شروع  شده و تا چندی دیگر نسخه ی نهایی آن را به ناشر (حوزه ی هنری استان گیلان) تحویل خواهم داد.