سنگ پشت

 

اروتیسم در محافل ادبی و باندهای مافیایی مطبوعات

 

علی شهسواری

 

دختر خانمی که فکر می­کرد شاعران، عشق افلاطونی دارند و آدم­هایی ماورایی­اند. به بهانه­ی یادگیری شعر، و مطرح شدن، فریب می­خورد و در 14 سالگی زن می­شود!

 

1) حالا که در آستانه ی سال روز کوچ مردی از جنس حقیقت­ایم (بیژن نجدی) برآنم که دل به دریا بزنم و حقایقی را با نسل هنوز به دنیا نیامده در میان بگذارم. حقایقی که بازیگران­اش یامی­دانند و می­خواهند خودشان را به نمی­دانم بزنند یا نمی­دانند و نمی­خواهند که بدانند.

امروز، سه شنبه 16 مرداد 1380 خورشیدی­ست. هوای تهران­، گرم­، و هوای دفتر نشریه را خنک است. شاید شما این نوشته را در همین قرن بخوانید­، شاید هم قرن­ها بعد اما در هر صورت از این که سعی می­کنید، تا پایان، آن را بدون خستگی مطالعه کنید، سپاسگزارم!

 

( 1 جایگاه واقعی ادبیات :

همیشه گفته شده که مولف، محور ادبیات نیست و نیت او در نقد آثارش جایی ندارد. شخصیت مولف، در نقد حرفه­ای، معمولاً فراموش می­شود، مگر در بعض نقدهای روانشناختی. با این حال در جامعه­ی ایرانی، این اصل ، فقط و فقط در نوشته­ها و سخنرانی­ها پذیرفته می­شود و از پایگاه محکمی در عمل، برخوردار نیست.

تقریباً ضابطه­ی خاصی برای چاپ یک شعر وجود ندارد. شما می­توانید شعر خواهرزاده­تان را ویرایش، حذف و تعدیل و کنار عکس هنری­اش در یک نشریه چاپ کنید. حتم داشته باشید، بعد از چاپ چند شعر با عکس هنری، یک شاعر معاصر خواهد بود، به همین سادگی. یعنی
رابطه­مندی جایگزین ضابطه­مندی شده، همان­طور که در تاریخ ما هم همین اصل حکم فرما بوده است. معمولاً دبیران سرویس­های ادبی، بیشتر ژورنالیست هستند تا ادیب، و به سادگی، از آثار متوسط و حتی ضعیف بتی بزرگ می­سازند و به خود ما می­قبولانند. نقد ساختارگرا تقریباًنفس­های آخرش را می­کشد و در بیشتر نقدهای چاپ شده، تئوری­های وارداتی هیچ ربطی با خود متن مورد نقد، ندارد.

همین چند وقت پیش­ها نقدی خواندم از یک خانم که سابقه­ی شعری­اش سه سال­، و سابقه­ی نقادی­اش یک سال و خرده بیش تر نیست، (و صد البته آدم مشهوری هم شده !).

در این نوشته از شش هفت نظریه پرداز معروف، بی­دلیل ذکر خیری شده بود که دیدگاه­های­شان با هم فاصله­ی نجومی دارد! حدوداً 40، 50 اصطلاح انگلیسی را هم وارد متن شده، و در پایان کار نتیجه گرفته شده بود، اثر مورد نقد، بهترین (!) اثر 20 سال اخیر بوده است و ( احتمالاً بهترین اثر تا دوره ی آخر زمان !).

حتی یک پاراگراف از مجموعه­ی مورد بررسی، گنجانده نشده بود. بیش­تر شاعران و نویسندگان مطرح از کم سوادی رنج می­برند و تنها شکل کارشان با گذشته در تمایزی آشکار است. فقدان اندیشه، فقدان استقلال و فقدان دانش جانبی، از دیگر نقایص آثار این دسته است. گاهی وقت­ها هم دبیران سرویس ادبی نشریات، گردهم می­آیند تا جهت­های جدیدی را باز هم مطابق سلایق شخصی و ارتباطات گاه عاطفی!، تعیین کنند. بخشی از معاملات بین نشریه­ای (!) هم­، از نوع پایاپای است:[چاپ کن تا چاپ کنیم ... حال بده تا حال بدیم ...] و به همین سادگی­، بت­هایی برای چند سال ساخته می­شوند ( و من برخلاف کارل سند برگ تبر را نمی­ستایم و ابراهیم را ترجیح می­دهیم.)

باندهای مافیایی مطبوعات ، در درون خود شعباتی ایجاد می­کنند. هر شعبه تحت مدیریت یک بت است، که حتی ممکن است نوع عینک، رنگ پوست، نوع لهجه، اندازه­ی قد، و مدل لباس و موهایش هم در مقدار محبوبیت او موثر باشد. تنها نقطه مشترک ظاهری این شعبات، در غیر دولتی بودن آن­هاست ( که در گفتار محدود می­شود!) مثلاً من در فهرستی که از آثار بعضی شاعران دهه­ی هفتاد ارایه دادم، شعری از محمد حسین جعفریان را هم آوردم که متهم به حمایت از صاحب دستمال شدم ! یعنی مرگ مولف، پشم! تازه، اگر بخواهیم شخصیت مولف را در متن دخالت بدهیم من جعفریان را بر این جماعت ترجیح می­دهم. شرکت در یک جنگ تحمیل شده، آسیب دیدن در یک سفر رسانه­ای، سرودن شعرهای حماسی و ... ( بخوانید دفاع  از سرزمین ) می­توانید از رفتارهای مثبت یک فرد باشد. به قول آقای سپانلو، روشنفکران به انتقاد عادت کرده­اند و دلیلی ندارد هر کنش دولتی را با واکنشی انتقادی روبرو کنیم. انتقاد از صاحبان قلمی که گرایش مذهبی دارند، و صاحبان دستمال ابریشمی خواندن آن­ها یک رویکرد بیمارگونه است که سال­هاست همه گیر شده است. به عبارت بهتر، مرگ مولف تنها در تقدس زدایی صدق می­کند و در حوزه­ی نوع برخورد منتقدین خواهد بود. در تشخیص مثبت و منفی بودن رفتار هر قطب هم قضاوت صحیح مسلماً انجام نمی­شود.

در شیلی، پابلو نرودا که از مسببین انقلاب هم هست و از حزب، خانه هم می­گیرد، به دلیل حمایت از مبارزات، محبوب می شود و مجموعه­ی ضعیف و شعاری «انگیزه­ی نیکسون کشی ...» با اقبال عمومی مواجه می شود، اما در ایران شاعر حامی جنگ ( بخوانید دفاع مقدس ) متهم به ... مالی می­شود.

جعفریان، دستمال به دست است و نباید از او و آثار در خور توجه­اش حرف زد؛ اما فلان شاعر که نامی از او نمی­برم، با مجموعه­ای متوسط سو گلی صفحات ادبی است. این شاعر ژورنالیست هر کسی را که بخواهد مطرح می­کند. ممکن است مثلاً دوستش را تا حد احمد شاملو بالا ببرد، و در مورد شاعری تاثیرگذار سکوت کند. به هر حال هر کسی که صدایش باید به گوش مخاطب کلان برسد، لازم است به نوعی برای دبیر سرویس ادبی، مفید باشد. این دیدگاه انتفاعی در مورد بیشتر آن ها صدق می­کند؛ مخصوصاً درباره­ی خود خود ! :

 

و تنم بودی منتشر می­شود، شماره­ی یک نشریه ندای قومس

و تنم بودی منتشر می­شود، شماره­ی دو نشریه ندای قومس

و تنم بودی منتشر شد، شماره­ی چندم  صدای عدالت        

و تنم بودی منتشر شد، شماره­ی چندم نشریه فلان

و تنم بودی منتشر شد، شماره­ی چندم  نشریه فلان

بررسی و تنم بودی در حضور سالاد چهار فصل. شماره­ی چندم صدای عدالت

 

نمی دانم چقدر خنده­ام می­گیرد، وقتی قلم فرسایی آقای فلاح را در نشریه فرهنگ و توسعه
می­بینم. در موردش شناخته و ناشناخته حرف می­زنند. حتی عباس حبیبی بدر آبادی را حبیب بیگ آبادی می­نامد! نامی هم از من ، جواد گودرزی و ابوالفضل حسنی برده شده! در حالی که من پیش از چاپ شعر آقای فلاح در همین نشریه که سردبیر سرویس ادبی آن هستم، مورد انکار ایشان بودم. فلاح اصلاً شعر آقای گودرزی را نمی شناسد. حسنی را هم به خاطر دوستی که با او دارد  در لیست صاحب ها  می آورد و می دانم که  مجموعه او هنوز به چاپ نرسیده است!

 همین آقای فلاح پیش تر در مصاحبه ی روزنامه­ی ایران، تاریخ شعر را 1400 ساله دانسته بودند! فلاح و عبدالرضایی در عصر پنج شنبه، هم با هم از ادبیات معاصر حرف می­زنند که چه گونه به شعر دهه هشتاد شکل بدهند! انگار، خدا دارد با جبرئیل مشورت می­کند! استغفرالله ربی اتوب الیه ! « خود لیدربینی» البته بیماری خطرناکی ست! خدا آخر و عاقبت همه­ی شاعران معاصر را ختم  به خیر کند. خدایا! اعضای مافیای شعری را اگر قابل هدایت هستند، هدایت شان کن، اگر نیستند...

 

پگاه احمدی می گوید: « من به نروژ دعوت شدم که سخنرانی کنم. خبرش را کار می­کنی؟»
 می­گویم:« من دو سال پیش دعوت شدم. تازه آقای کوشان گفته بودند پنج تای دیگر را خودت انتخاب کن. فتوکپی شناسنامه را بفرست تا دعوت نامه بدهیم. نرفتم »

پگاه احمدی می­گوید:« به جای شما هم ...» می­گویم: « به جای خودت هم نرو. مگر نروژ چه قدر جمعیت ایرانی دارد. اندازه­ی تویسرکان، یا ابر قو »

می­گویم:« شنیده­ام از انگلستان برای رزا جمالی و انصاری فر و ... دعوت نامه آمده است که بروند درباره­ی شعر معاصر سخنرانی کنند» می­گویم: « شنیده­ام هوشیار اعتراض کرده و اسم جمالی خط خورده است.» می­گویم :« هوشیار هم که سر از اصفهان در آورده تا لندن! » می­گوید: « بله! اسم مرا هم خط زدند! » می­گویم:« خاک بر سر بریتانیای پیر، که اسم مدعوین فرهنگی­اش را مثل آب خوردن خط می­زنند!» بعد آزرم زنگ می زند و می­گوید: «می­خواهم فلانی را تخریب کنیم».
می­گویم: «من از تخریب متنفرم » می­گوید: «اگر میز گردی درباره­ی شعر معاصر دارید، من هستم­» همه می­خواهند میزگرد داشته باشند. تخریب کنند. انکار کنند. حال بدهند، یا ... هیچ کس نمی­خواهد نقاد به معنای اعم کلمه باشد. همه می خواهند بروند آن طرف آب شاعر بشوند. این طرف آب چندان مهم نیست!

 

2 ) فساد به مثابه­ی یک خورده فرهنگ با هر عینکی که به سراغ قشر شاعر بروید، باز هم اروتیسم را در عمل به عنوان گرایش اصیل و تعیین کننده می­بینید. مدتهاست با خودم فکر می کنم، جدای از آقایان، کدام خانم نویسنده (ترجیحاً شاعر) دهه­ی گذشته، بدون چشم داشت­های عاطفی – جنسی، مطرح شده و صدای نارسایش به گوش مخاطب کلان رسیده است؟ به جرات می­گویم و پای حرفم هم ثابت قدم می­ایستم، که هیچ شاعره­ای در سطح گسترده، میدان داده نشده، مگر آن که دوست فرا عاطفی (!) روزنامه نگاری بوده است. خانمی از تحریریه  ماهنامه­ای پر سر و صدا و فرهنگی حرف می­زد. می­گفت:« شعرهات ضعیفه » دفعه دوم گفت: « خودتو باید نشون بدی » اگه مواظب خودم نبودم ، الان « پری پا طلا» ی همه شون بودم. راستش رو بخواهین فرار کردم! ».

 من اصلاً از موضوع وجود هنجارشکنی جنسی صحبت نمی­کنم. عیب­، از تحت الشعاع قرار گرفتن نوشتن و ارایه­ی عمومی آن با چنین چشم داشت هایی است. آقایی را می­شناسم که مسوول جلسه­ی شعر بود. حتی یک شعر هم در چنته نداشت. خودش هم می­گفت که « من شاعر نیستم » ! دختر خانمی برای اولین بار پا به آن جلسه گذاشت. دختر خانمی که فکر می­کرد شاعران، عشق افلاطونی دارند و آدم هایی ماورایی­اند. به بهانه­ی یادگیری شعر، و مطرح شدن، فریب می­خورد و در 14 سالگی زن می­شود! این رویکرد، تنها، مشکل روشنفکران نیست؛ در محافل غیر روشنفکری هم تقریباً این قاعده حکم فرماست و بسیارند ریاکارانی که «چون به خلوت می روند آن کار دیگر می­کنند» حالا  می­خواهیم به شعر و شاعر، محض و بی چشم داشت بنگریم و در عین حال عاری از اعضای پیشانی سفید باشیم. از حوزه­ی هنر مدیحه پردازی مدینه­ی فاضله افلاطون، به دور باشیم و در عین حال فضایی ایجاد کنیم که فرهنگی باشد نه اروتیک، سیاسی، محافظه کار ، شوهر یاب! و یا هر چیز دیگر.  

هنرمندانی مستقل؛ کانونی عاری از فساد، مواد مخدر، چاپلوسی، باندگرایی، رفیق بازی و امثالهم ؛ کانونی متعهد به انسانیت؛ کانون هنر انسانی فقط همین. شاید هم کسی به من و دوستانم نپیوندد ما اما به تأسیس این کانون ، به مثابه ی یک تکلیف می نگریم.

شاید ، با وجود این کانون، آمار طلاق، میان اهالی فرهنگ کاهش یابد! هنوز نمی­دانیم پیشنهاد شاعران راستین چیست. دل به خدا بسته­ایم.

17- 5- 80

 

    * به نقل از ماهنامه ی بشیر زاگرس - دور دوم - شماره ۵ شهریور ۱۳۸۰   ص ۴