سنگ پشت

بازگشت به اعتدال

مزدک پنجه ای

حافظ موسوی در میزگرد شعر دهه 80 که در روزنامه اعتماد  مورخ 5/2/92 منتشر شده عنوان می کند :من در جلسه يي سخنراني داشتم و  مي گفتم شايد مشكل شعر فارسي همين نبود سپهر انديشگي است، در پايان جلسه سپانلو به من گفت كه چرا نمي گويي كه شعر فارسي فاقد ايدئولوژي است؟ چرا نمي گويي فاقد انديشه است؟ دليل من فاسد شدن آن كلمه است. زماني انديشه هاي چپ وجود داشت كه انرژي را به ما وارد مي كرد تا جلو برويم اما الان هيچ چيزي وجود ندارد كه اين انرژي را دريافت كنيم. واقعا الان چه وسيله يي مي خواهد اين انرژي را به ما وارد كند ؟ حداقل خود من و آن كساني كه با هم بوديم به يك بازانديشي نياز داشتيم، براي همين برگشتيم به نيما و ..."

من  می خواهم در پاسخ ایشان بگویم ما انرژی را از خود زندگی می گیریم.ایده های نسل امروز مدام در حال تغییر است.دوره ی زیر سلطه ی چپ و راست بودن گذشته است.جهان بر اساس روابط آزاد شکل می گیرد.در عین حال که همه از هم تاثر می گیرند،همه در جست و جوی استقلال فکری خاص خود هستند.حال نمی دانم این تغییر غلط است یا درست.به گمانم آن چه به شعر دهه هشتاد لطمه زده و آن را ملول ساخته لحن و فرم یکسان بیشترینه ی شعرها بوده است.وقتی بیان صرف احساسات و بداهه نویسی ناشی از ادبیات فیس بوکی همه ی جان و توش شعر می شود ،بیش از این نمی توانیم انتظار شکوفایی شعر را داشته باشیم.البته آن بخش از شعر که می شد به آن ها تامل کرد و جزء شعر تاثیر گذار قلمداد می شد در قیل و قال و هیاهوی عده ای از همین دوستان،نادیده گرفته شد؛که بیشترینه ی تریبون مطبوعات و دیگر رسانه ها را مال خود کرده بودند و در پاره ای اوقات دبیران سرویس از آن ها برای بزک نمودن صفحه شان بهره می بردند،یا به تعبیری شان خود را در حد صفحه پر کن تنزل بخشیده بودند.هر چه می شد به چاپ می سپردند تنها به شرطی که عکس چپ اندر قیچی و نام شان مانند برندها در تبلیغات رسانه ها تکرار شود طوری که چنان خواننده را تحمیق کنند که اصلا  رخصت نیابد در  محتوا و ارزش آن تامل و درنگ کند.شاعرانی نو آمده نیز در یکی- دو دهه گذشته مشق های شان را منتشر کردند و اگر ناشر نیز به سمت آنان رفته نه به خاطر شعرشان بلکه به خاطر بهبودی وضعیت اقتصادی خود بوده است.پول از شما چاپ از ما! در این بین نیز متاسفانه آن قدر از شاعر پول گرفتند و شعرهای خام و آزمون پس نداده به خورد مخاطب دادند که اکنون باید دم از فتوای بازگشت به نیما بزنند(از ماست که بر ماست).متاسفانه نمی آییم بگوییم نیما با تغییر لحن،ساختار و جهان بینی،به شعر ایران کمک کرد و ما نیز بیاییم از این ظرفیت ها در شعر استفاده کنیم.ما عادت کرده ایم یا همه چیز را ویران کنیم و از نو بسازیم یا وقتی هم که ساختیم چون محصول افراط ماست چشم به گذشته داشته باشیم.در برخی موارد هم می پنداریم اشتباه کردیم از سنت های گذشته عبور کردیم در حالی که نمی پنداریم دوره ی تجدد و انقلابی گری سپری شده است. 

محمد آزرم نیز در همین میزگرد می گوید شعر تکنیکال در دهه هشتاد شنیده نشد.من می خواهم  عنوان کنم،بله این حرف نیز تا حدودی صحیح است اما باید به این مهم پرداخت که بیشترینه ی توان شاعرانی چون  اینان صرف ارایه تکنیک شد نه خلق زیبایی(انگار لئونل مسی در زمین بازی فقط تکنیک به خرج دهد و از گل خبری نباشد).به قول نصرت که البته آقای آزرم برای او جایگاهی متصور نیست!"ذات هنر بیان زیبایی است".تکنیکال بودن شعر باید در خدمت زیبایی باشد.آقای آزرم در لابه لای حرف های خود می افزاید "درباره بحث شعر كه در مورد واحد شعر صحبت كرديم،به نظر من واحد شعر،فرم شعر است كليت فرمي كه مي سازيم همان واحد شعر است و بايد اين گونه باشد زيرا در غير اين صورت شعرت به اين تبديل مي شود كه آن را به زواياي خاصي هدايت كرده يي و پرورش داده يي.تعريف من از فرم مركز ارتباطات تمام اثر است و منافاتي با موسيقي وغيره ندارد.فرقش با ساختار اين است كه ساختار مبتني بر زبان است و همه آن ويژگي هايي كه ما براي زبان قائل هستيم را شامل مي شود.وقتي ما در اقليت هستيم و آن اقليت حذف مي شود هيچ معناي ديگري جز اينكه با اين تفكر مخالف هستند ندارد."

من می خواهم بگویم آن چه در کار شما بیشترین نمایش را دارد بحث خودنمایی زبان است اگر هم به فرم توجه دارید آن قدر غرق در آن هیجان فرمی هستید که از ارایه ی دیگر ظرفیت ها باز می مانید.در واقع انگار تمام تلاش شما صرف بیانگری شده است.مثل آدمی که صرفا زبان را وسیله ای برای گفتن می داند و چگونه گفتن برایش مهم نیست.تمام شعر شما و شاعرانی از این دست صرف ایجاد ساختارهای تو در توی زبانی شده است که در نهایت چه شود؟مخاطب به معنای دیگری از یک نشانه برسد،و لذت ببرد.(مرا یاد شاعران سبک هندی می اندازند و شاعرانی که در این ورطه فراموش شدند و از آن همه فقط،صائب،بیدل کلیم و حزین ماند).حال شما وقتی این تکنیک را در یک مجموعه مدام تکرار می کنید موجب یکنواختی می شوید.مخاطب با واسطه با شما تماس خواهد داشت.اگر چه من معتقدم برای یادگرفتن چنین پدیده ای نیازی به این همه تلاش نیست چرا که شاعران سلف ما سعدی،حافظ،مولانا و ... با استفاده از بلاغت اقدام به اجرای موفقیت آمیز این تکنیک کرده اند.و البته نکته دیگر قرار نیست حتمن افرادی چون براهنی در پی کسب عنوان شاعر بزرگ باشند،همین که با نقدهای بی غرض و اعتدال گرایانه ی خود چراغ راه آینده باشد،کافی است.

شفیعی کدکنی در کتاب رستاخیز کلمات می گوید:"حافظ فرموده است"چون جمع شد،معانی،گوی بیان توان زد"یعنی در چشم انداز او،دست ِ کم در همین بیت،اول باید چیزی به نام "معنی"در ذهن ِ شاعر شکل بگیرد و بعد وقتی شاعر آن معنی را در شعر خویش ادا کرد،آن گاه مساله "بیان "ظاهر می شود.اما عده ای بوده اند،در قدیم و هستند در همین عصر ِ ما خلاصه ی حرف شان عکس نظریه ی حافظ است و آن ها عقیده دارند که "وقتی بیان عیان شد حاضر شود معانی".

حال خود بسنجید چه تعداد از اشعار شاعران تکنیکال را می توان با آن چه شفیعی کدکنی عنوان داشته از حافظ،تطبیق داد.

متاسفانه شعر دو گروه یاد شده(ساده نویسی مذموم و شعر صرفا تکنیکال) عاری از هر گونه هیجان زیبایی است.اگر توجهی به شعر شما و دیگر دوستان تان نشده نه به خاطر این که دیگران اجازه ی خودنمایی ندادند بلکه من معتقدم اتفاقا چهره هایی چون شما همیشه تریبون برای خودنمایی داشته اید،منتهای مراتب آنچه در حافظه ی مخاطب می ماند یک بیت یا یک خط از تصویری است که یک شاعر ارایه می دهد یا به تعبیری لذتی است که از خوانش شعر می برد وقتی مخاطب در اولین برخورد نشانه های  منتفع شدن  نمی بیند لاجرم از شما و نوع کاری که ارایه می دهید دوری می کند.وقتی شما شعر را فدای ارایه ی صرف تکنیک می کنید نتیجه این می شود که مخاطب با شما ارتباط بر قرار نمی کند. از طرف دیگر نیز وقتی شاعر ساده نویس به فرم و ساختار زبان در شعر اهمیت نمی دهد و شعرش خالی از آرایه های ادبی می شود  در واقع ما با شعری تهی مواجه می شویم .به عبارتی دیگر  در طول این چند دهه به شکلی، مدام از شعر زبانی و فرمی در حال بازگشت به ساده نویسی مذموم و از فرط  ساده نویسی مذموم به  سراغ شعری رفته ایم که سراسر تکنیک زبان یا مغروق شده در فرم است.

به هر شکل در این دو نوع نگاه، مخاطب با دو جریان افراطی مواجه است، شاید بتوان نتیجه گرفت شعر امروز نیازی به بازگشت ندارد، بلکه نیازمند اعتدال است.

نظرات دوستان:

کورش جوانروح:شجاعتت دردرست گویی وضعیت نابسامان شعرستودنیست.اگرکوتوله های قدرت بگذارندجابرای رویش نگاه وتفکرات نوی شعری بوجودمی ایدواین بحث های حاشیه ای ساختاروپساساختارومدرن وپست مدرن وساده نویسی ومغلق گویی به کناری گذاشته می شود.مهم این ست چقدرشاعرانه زندگی کنی تابتوانی کمی شعربدست بیاوری برادر.

علیرضا آبیز:به دو نکته ی مهم اشاره کرده ای که با هر دو موافقم. کسانی که شعر را فقط ابزاری برای بیان احساسات و عواطف در دسترس همگان می دانند و فاقد هیچ نوع دستاورد زبانی هستند و اتفاقا در سالهای گذشته هم به دلایلی مطرح شدند شعری کم انرژی و بی خون عرضه کردند. از سوی دیگر گروهی شعر را به شامورتی بازی در عرصه ی نحو تقلیل دادند و به گمان اینکه کار نوین و مدرنی عرضه می کنند جدول ضرب ترسیم کردند. در عین اینکه هر گونه بازی در نحو زبان به نظر من می تواند به شعر کمک کند تقلیل دادن شعر به نحوشکنی صرف و واگذار کردن همه ی نقش هایی که شعر از روز نخست تا الان بر عهده داشته به دوش سطرهای اختیاری هم نوشته های این دوستان را به معما نزدیک کرده است. شعر از کهن ترین دوران ابزار بیان عمیق ترین تجربه های زیست آدمی بوده و امروز هم همین گونه است. اگر درون شما ار هر گونه اندیشه و تخیل تهی باشد حتی اگر بر ابزارهای بیانی هم تسلط داشته باشید حاصلی نخواهد داشت. البته پیشاپیش می دانم که برخی دوستان با همین حرف مرا متهم به سنت گرایی و عقب ماندگی خواهند کرد چون متاسفانه گمان می کنند جز آنان - و احیانا" رضا براهنی- در این سرزمین کسی نظربه های نو را نشنیده است. در هر حال - از کوزه همان برون تراود که در اوست.

کورش کرم پور(ولد زن):اول اینکه این دست اطلاع رسانی خیلی مفید فایده است.دوم اینکه مطابقت نظریات شما با شعر شما، حقانیت شما را ثابت می کند.

لیلا فرجامی:با نظرت نسبت به آنچه ارائه شده موافقم و فکر می کنم که به راستی چندی از این آقایان مسائل و زمینه های فکری و تئوریک چهل پنجاه سال پیش ادبیات غرب را دارند عنوان می کنند و هنوز با آن درگیرند.

محمد حسن جنت امانی:متاسفانه شعر امروز و یک دهه قبل به خصوص دنباله روی چند جریان تهی از پیام و معانی و البته تریبون دار شده است جریان هایی که وارداتی بوده از آن تعریف و برداشت درستی نشده است و حال فکرش را بکنید بخواهیم از یک جریان ناقص تاثیر پذیری ناقص هم بگیریم این می شود شعری که در برخی ار محافل شنیده می شود بازی بچه گانه با کلمات که قرار است رسالت مردم و اندیشه ی مارا به دوش بکشد شعری که از زنده گی روزمره ما فاصله گرفته است از مخاطب عام گریزان است و برای توجیه خودش دست و پا می زند و یار می طلبد و شاعرانی جوان را دنباله روی خود کرده است من با نواوری در فرم و زبان و ... مخالف نیستم اما با ملایمت و پابه پای پیشینه ی ذهنی و زبانی خودمان در این میان باید شاعران پیشکسوت با ارایه ی مقالات و مطالب درست واقعا به کمک این ادبیات سرگردان در کلان شهر شعر برسند و اورا به آدرس صحیح اش هدایت کنند ...

 فهیمه غنی نژاد:با سلام و مهر
سلامت و شهامتی که در نوشته ات بود، انگیزه ای شد برای نوشتن این چند سطر:
1-اساسا نباید میزگردهایی از این دست را جدی گرفت و در آنها دنبال نقطه نظرهای روشنگر و قابل استفاده گشت، که اگر جز این باشند (هیچ کدام در این شرایط) امکان تشکیل نمی یابند.
2-شاعر بودن مقدم بر شعر گفتن است. یعنی تا جهانی بزرگ و شاعرانه نداشته باشی، هرگز نمی توانی کتاب شعری هرچندکوچک داشته باشی که بتواند ماندگارت کند. پس، همه- ی آنانی که می خواهند از «سکّوی شعر» به طرف موقعیت- های زندگی بپرند؛ همه ی آنانی که می خواهند با« مجوّزِ  شعر» و بی مطالعات کافی و تحصیلات لازم دانشگاهی، مدرس دانشگاه شوند؛ همه ی آنانی که می خواهند با چند نوچه و شیپورزن و روزنامه نویس و وبلاگ نویس، یک امپراتوری برای خود راه بیندازند؛ همه ی آنانی که می خواهند از دوستان و همشهریان و رفقا و هم مسلکان، لشکری «به به گوی و چه- چه گویِ» خود فراهم آورند؛ همه ی آنانی که می خواهند با «چیستان ها و جدول های کلمات متقاطع شعری»، مخاطب را سر کار بگذارند و از گیج کردن و به تعجب انداختن او لذت ببرند؛ و همه ی آنانی که می خواهند از شعر، ابزاری برای خودنمایی و ارضای خودپسندی هایشان بسازند؛ در این آشفتگیِ بازار و گِل آلودیِ آب فقط چند صباحی برای جولان دادن فرصت دارند که فرصت طلبانِ دیگر نیز برای گرفتن میدان، در کمین اند.
3-و دست آخر یک سوال، که وقتی مباحث لازم و مهم و قابل طرحی در شعر همچون «سادگی و تکنیک»، «مفهوم و فرم»، «ساختارگرایی و نحوگریزی» و نظایر آن گهگاه وسیله ای می- شوند تا خودشیفتگانی شناخته شده با هدفِ مطرح کردن و به رخ کشیدن خود وارد گود شوند، بهتر نیست با جدی نگرفتن آنها، آب به آسیابشان نریزیم؟

محمد رضا محمدی آملی:ما در جهانی زیست می کنیم که تکثر و تنوع جزو ذاتی آنست. اگر شعر را نوعی تجربه زیست شده شاعر با هستی بدانیم هر شاعر در شعرش به تجلی بخشی از تجربیات خود دست می زند و با توجه به دانش شعری ، سابقه فرهنگی ، پشتوانه ادبی ، ذوق سلیم و علاقه شخصی هر کس مجاز است رفتاری متناسب با جان خویش در برابر جهان داشته باشد .
بنابراین اگر محمد آزرم در " هوم " دست به نوعی رابطه با جهان می زند ودر این رابطه کشفی دیده نمی شود شاید من با جهان او بیگانه ام و یا اگرمن جهان شاعرانه ی " 53 ترانه عاشقانه " شمس لنگرودی را دوست دارم شاید به دلیل نسبت نزدیک من با جهان شاعر است . هر کدام از اینان حق حضور دارند . شاید با درک حضور دیگری در شعر بتوان از میان انبوه تجربه های شاعرانه تجربه ای ماندگار خلق کرد . با نفی نمی توان به اثبات رسید .
بنابراین افراط و تفریط در بیان و زبان شعر امروز امری طبیعی است چراکه انسان امروز مجموعه ای از افراط ها و تفریط ها ،خوبی و بدی ها و زیبایی ها و زشتی هاست. گذشت زمان تعادل را تبیین و تعریف می کند . در تاریخ شعر فارسی هم رشید وطواط بود و هم خاقانی شروانی وهم ناصر خسرو وهم شیخ محمود شبستری و هم کلیم کاشانی و هم سعدی و حافظ و نظامی و ایرج میرزا. به قول نیمای بزرگ آن که الک در دست دارد از پشت سر می آید.