سنگ پشت

نگاهي به مجموعه شعر «چوپان کلمات» مزدک پنجه يي

روزنامه اعتماد 30 دی 1388، حامد رحمتی: چوپان کلمات است. رمه هاي شعر را صبورانه به اينجا آورده... بگذاريد عرقش را پاک کند و گلويي تازه کند، بگذاريد از ماژلان و کوچک خان بگويد، بانوي بهار در صداي غمگينش مي رقصد. موج هاي دريا در چشم هايش خشکيده و اين دانه هاي شن تحفه درياست.

کتاب چوپان کلمات بالاخره بعد از انتظاري طولاني منتشر شد.

تعجب نکنيد ما به انتظار عادت کرده ايم وگرنه شاعر پيشه يي ديگر اختيار مي کرد و حسب حال نمي نوشت. اين کتاب تجربه هاي مزدک پنجه يي است که بيانگر سال هاي فعاليتش در حوزه روزنامه نگاري و شعر است. چيزي که در نگاه اول ساده به نظر مي رسد نگاه شاعر به جهان پيرامون و نگارش صريح آنهاست اما در قرائت اين شعرها چيزي که ذهن را به شکلي درگير مي کند دعوت مخاطب به جهاني ساده است.

شاعر کنش هاي ساده يي را به اجرا مي گذارد که در نوع خود کاملاً ملموس اند.

انگار شاعر به نمايندگي از تمام زميني ها سخن مي گويد و در برابر دغدغه هايي چون جنگ و زندگي مدرن به راحتي تسليم مي شود و اين رويکرد جالب را با طنز و کنايه يي نيش دار، مصلحت آميز تعبير مي کند و مخاطب را مجاب مي کند که انسان امروز چقدر غم نان دارد.

آهاي آدم هاي مريخي/ سنگ نيندازيد/ نمي بينيد مگر دستمال تکان مي دهيم / نتوانيم اگر باد تکان مي دهد / ما که دعوا نداريم/ انسان هاي بسيار به ديدارتان مي آيند/ آب داريد اگر کنار بگذاريد/ ما نان مي آوريم. (ص 10)

شاعر سعي مي کند با منقطع کردن کلام و با تقطيع هاي مختلف تفکر خود را از وضعيت موجود به اشتراک بگذارد در صورتي که در شعر «سنگ پشت» ورودي اثر بسيار شاعرانه است و با تعليق و محوريت معنا پيش مي رود اما در نهايت باز شدن مشت شاعر از ظرافت و زيبايي انگاره ها چنان مي کاهد که گويي شاعر قصد دارد نتيجه گيري کند و دست کم گرفتن مخاطب و غالب شدن ابژه ها بر تمام عناصر مي چربد.

پرواز مي کني در آسمان ما / با بال هاي ما / خانه به دوش/ بيچاره من در دهان تو / بيچاره بال هاي تو / مرا زير چنگال هاي تو / بالا/ بالاي بالا/ ... فراموش کن /مردمان زمين/ لب نـ.... ـه / زدي در اوج اين.../ لعنت به دهاني که بي موقع باز... (ص14)

چوپان کلمات مشتمل بر دو دفتر است. در دفتر اول (سنگ پشت) شاهد نوسان هاي عاطفي هستيم. به عبارتي لحن اغلب شعرها تخاطبي هستند.

شاعر درصدد آن است که رفتار تازه يي را در بافت شعر به اجرا بگذارد به همين دليل آنيت هاي شاعرانه بسيار ساده و ظريف هستند کما اينکه زبان يکدست شعرها و عيني گرايي در موقعيت هاي خاص جزء نقاط قوت دفتر اول به شمار مي رود، و اين کنش لزوماً مبتني بر دغدغه هاي شاعر است و چالش هاي رمانتيسمي با آغشته شدن به رگه هاي زندگي مدرن نگاه نافذ و بي پيرايه شاعر را به شکل قابل قبولي به نمايش مي گذارد.

زبان مو درمي آورد / از بس از تو سخن مي گويد / هر بار مي گويم دوستت دارم /بيش از پيش / ياد پدر مي افتم / آب / برق/ گاز / سررسيد اجاره يي که همه چيز از خاطرش برده است. (معاشقه، ص 18)

در دفتر دوم (چوپان کلمات) شاعر با تمهيداتي نظير سپيدخواني و لحن گرداني موقعيت هاي شاعرانه يي را به وجود مي آورد کما اينکه اکثر شعرهاي اين دفتر به لحاظ مضموني بسيار بکرند اما نياز مبرمي به پرداخت دارند.

راوي شعرها با شکست روايت و گسست معنا تا حدود زيادي توانسته است مخاطب را به دنبال خود بکشاند.

روزي روزگاري پسرک چوپاني گوسفنداني را به چرا برد نقطه / سرخط بنويسيد/ گرگي به گله زد نقطه / - خانم اجازه / نوک مداد ما شکسته / - از بغل دستي ات بگير / - از ما خانوم؟ / - آره شما / روزي روزگاري / مرد جواني / شعرهايي براي گفتن / نقطه نقطه نقطه / - آقا اجازه گرگي به شعرهايم...  (ص 39)

رولان بارت در کتاب «لذت متن» متني را لذت بخش توصيف مي کند که از دل فرهنگ بيرون بيايد و رابطه مخاطب را با زبان به بحران بکشاند. او همچنين به سلايق و ارزش ها نيز اشاره مي کند.

با اين توصيف زيرکانه، مي توان با جرات اذعان کرد مخاطب شعر امروز با هر متني بسيار سليقه يي و شخصي برخورد مي کند چنانچه منجر به تداعي خاطرات ايشان شود و اين حس زيباشناختي کماکان در شعر ما رايج است، و نفس هنر نيز چيزي جز اين نيست.

در چشم هاي تو پروانه يي مي چرخد / گاهي که خودماني شديم / پرده ها کنار مي افتند / ملحفه ها راز سپيدبختي را مي دانند / گمراهي عجيبي ست زندگي / هميشه آشوب به پا مي کند/ وقتي به پا شدي / چه طبيعت بي جاني است / مفهومي که به سراب باران مي رسد / چه کويرهايي/ چه کويرهايي / با لکنت باران سوختند... (ص 62 )

راوي چوپان کلمات با خصوصي کردن شعر و گشودن افق هاي نزديک در پيش روي ما مي خواهد به لحاظ عاطفي به شعري چندلايه برسد که اين برآيند سيال با به کارگيري تناسب ها ساختار مناسبي در روند شعر ايجاد مي کند که مي توان به شعرهاي سيگار ص 60، نامه ص 57 و شعر مادر ص 41، اشاره کرد. در اين مقطع زماني نمي توان تجربه هاي مزدک پنجه يي را به خصوص در دفتر دوم ارزيابي کرد. بايد به گذر زمان چشم دوخت زيرا بر مبناي چنين رويکردي سوال هاي بسياري مطرح خواهد شد که آيا شاعر توانسته به ارتقاي شعر امروز کمک کند؟ آيا اين تجربه ها صرفاً در حد يک تجربه باقي مي ماند يا حوزه وسيع تري را دربرخواهد گرفت؟

علی مسعودی نیا: قرار است یادداشتی بنویسم درباره‌ی مزدک‌بن‌علی‌رضا – رفیقِ نادیده و هم‌شهریِ عزیز و شاعر و شاعرزاده‌ام- که همانند پدر آلوده‌ی این هنرِ لا‌کردار و بی‌معرفت و بی‌خیر و برکت شده و از دفترش هم بر‌می‌آید که در این راه خیلی هم جدی‌ست و این جدی‌بودن را به حساب شوربختی او و خوش‌اقبالی شعرِ فردا می‌گذارم لاجرم. این است که درودی می‌فرستم از این فاصله‌ی سیصد و اندی کیلومتری و پیامش می‌دهم که: خیلی جاهای دفترت را خوش داشتم و خدا‌قوت و ایولله... که می‌دانم چه افتراهایی بر تو وارد می‌شود لابد و متهم می‌شوی به تقلید یا استفاده از رانتِ نام پدرت، و این‌که باز هم می‌دانم سخت است که شاعرِ کار‌درستی پدر آدم باشد و آدم بتواند از زیر سایه‌ی نام و سیاقِ سرایش‌اش پرچمِ استقلالی بر‌افرازد. این‌ها به خودیِ خود در نظر من ارزش است و اگر شعرت ضعیف هم بود، باز از این ارزش چیزی کاسته نمی‌شد. اما شادم از این که معدل دفترت آبرومندانه و قابل دفاع است و خودت بهتر می‌دانی که اهل نان قرض‌دادن نیستم به کسی و اصلا سر شعر با کسی شوخی و تعارف ندارم که ندارم. نقدهایی هم دارم حتما بر بعضی کارهای این دفتر که در مقالی دیگر خواهم نوشت. اما در این مختصر فقط می‌خواهم به یکی، دو نکته‌ی کلی اشاره کنم که به نظرم مهم‌تر می‌آید. شعرهای بخش اول مجموعه به نظرم بیشتر به نوع نگاه شاعر به دنیای اطراف‌اش متکی هستند و گاهی تغزلی خاص و دوست‌داشتنی- خصوصا در شعر پلیس 110- که با چاشنی طنز محصول دل‌پذیری از تخیل مزدک پنجه‌ای را تحویلِ منِ خواننده می‌دهند. همین نیم دفتر هم نشان می‌دهد که با شاعری خوش‌فکر طرف هستیم و باید هم‌ترازِ خوش‌فکری‌اش او را جدی بگیریم. مانور‌های شاعر در این بخش بیشتر در شکست روایت و پرتاب و سیالیت ذهن و دخالت در متن جلوه می‌کند و وجه تکنیکال زبانی‌اش قدری پر‌رنگ‌تر جلوه می‌کند. هر چند که در کل می‌توان گقت پنجه‌ای زبان بی‌شیله و پیله‌ای دارد. بخش دوم این مجموعه اما با تاکید بر اشعاری چندآوایی و دارای بافت دراماتیک و ساختاری پیچیده‌تر که باز هم طنز را در زیر‌ساخت خود به عنوان عنصر اصلی به همراه دارد. چند کار شبه کانکریت و تصویری نیز در این بخش گنجانده شده که اتفاقا شعر «اتوبوس» تقریبا کار کامل و زیبایی‌ست( هر چند که خوشتر داشتم آن آینه‌ی جلوی اتوبوس هم تصویری را منعکس کند). خصوصن استفاده از دیالوگ و فرصت دادن به کاراکترهای شعر برای حرف‌زدن، ظرفیت‌های مطبوعی را به شعر وی می‌افزایند و ای کاش این ظرفیت به اشیا هم داده می‌شد و فضاسازی محکم‌تری چاشنی کارها می‌شد...

حالا چرا این‌ها را گفتم؟... می‌خواهم بگویم که اگر مزدک بتواند تغزل و روایت شکنی و تکنیک بخش اول دفترش را به بافت دراماتیک و پلی‌فونیک بخش دوم پیوند یا آشتی دهد، شاعر شاخص‌تری خواهد بود. این پیوند و آشتی که می‌گویم البته کار ساده‌ای نخواهد بود، اما خود متن به من این نوید را میدهد که خالق‌اش از پسِ این کار بر‌خواهد آمد.

 اگر این اتفاق بیفتد – که باز به گمانم خواهد افتاد- با شاعر بزرگی طرف خواهیم بود که دیگر با هیچ حیلتی نمی‌توان نا‌دیده‌اش گرفت...

****جهت تهیه ی این مجموعه شعر می توانید به کتاب فروشی های زیر مراجعه فرمایید****

۱- کتاب فروشی نصرت - رشت - خیابان علم الهدی(شهرداری)

۲-کتاب فروشی امیر کبیر- رشت -خیابان علم الهدی(شهرداری)- زیر پاساژ فاتحی

۳- کتاب فروشی بدر- رشت - خیابان مطهری- رو به روی خیابان حاجی آباد

۴- کتاب فروشی طوس- تهران - میدان انقلاب- اول خیابان دانشگاه

۵- کتاب فروشی اختران-  تهران - میدان انقلاب

طراح پوستر: میلاد فرحناک

طراح پوستر: محمد ماهر

طراح پوستر: محمد ماهر

واحد آفرینش های حوزه ی هنری گیلان در تاریخ 30 دی 1388 به نقد و بررسی مجموعه شعر "چوپان کلمات" مزدک پنجه ای خواهد نشست.  

شایان ذکر است این نشست با حضور جمع کثیری از چهره های شاخص عرصه ی شعر،داستان و نقد گیلان برگزار خواهد شد.

زمان: 17

مکان:رشت- خیابان طالقانی(بیستون). روبه روی سه راه معلم. تالار اجتماعات حوزه ی هنری

****جهت تهیه ی این مجموعه شعر می توانید به کتاب فروشی های زیر مراجعه فرمایید****

۱- کتاب فروشی نصرت - رشت - خیابان علم الهدی(شهرداری)

۲-کتاب فروشی امیر کبیر- رشت -خیابان علم الهدی(شهرداری)- زیر پاساژ فاتحی

۳- کتاب فروشی بدر- رشت - خیابان مطهری- رو به روی خیابان حاجی آباد

۴- کتاب فروشی طوس- تهران - میدان انقلاب- اول خیابان دانشگاه

۵- کتاب فروشی اختران-  تهران - میدان انقلاب

رباب محب: وقتی چوپان کلمات" را به دست گرفتم تا بخوانم لحظه ای به جلدِ کتاب خیره شدم. گیره های روی هم انباشته شده به منِ خواننده چه می گویند؟ به جلد نزدیک تر شدم. خوب نگاه کردم.ناگهان چند سوزنِ ته گرد میانِ گیره ها یافتم. به عنوانِ کتاب نگاه کردم. چوپانِ کلمات. از خودم پرسیدم آیا این گیره های درهم زنجیره یِ واژه هایِ شاعراست؟ شاعر کیست؟ چوپانی که می خواهد گره هایِ بی شمارِ زنجیرهایش را بگشاید؟ گلّه کجاست؟ گلّه کیست؟

چوپانی پیامبری است. انسانی برای سامان داده به محیطِ آشفته یِ خود، از چنبره یِ خودش بیرون می آید، چوبی به دست می گیرد و به راه می افتد. او واقف است که راه بی خطر نیست وُ گرگ درنده جائی در گردنه ای به انتظارِ او ایستاده است.

گاه در لباس مبّدل؛ خفاش شب است. گاه در پیراهن ابریشمی سایه ی مهربانِ مادری است؛ این گرگ.

کتاب را باز می کنم. دفتر اول؛ سنگ پشت. ناگهان و به همین سادگی سر از دنیایِ کلیله و دمنه در می آورم. شعر اول آب و نان مرا از کره یِ خاکی به مریخ می برد، تا آن بالا؟

راستی آن بالا چه می گذرد؟ آیا ساکنانِ مریخ هم کره اشان را کره یِ خاکی خطاب می کنند؟

راستی آیا مریخ خاک دارد؟ آیا خاکِ مریخ از جنس خاکِ کره یِ زمین است؟  نمی دانم، ولی به هر حال شاعر می گوید مریخی ها سنگ هائی دارند برایِ پرتاب. پرتاب برسرِ ما زمینی ها. پس ما چاره ای نداریم مگر دستمال هایِ سفیدمان را به اهتزاز درآوریم؛ " آب دارید اگر/ کنار بگذارید/ما/نان/می آوریم". امضا زمین. 

احساس می کنم چشم هایم تنگ می شوند. رویِ متن خیره می مانند و به فکر فرو می روند. دریچه یِ چشم های من همیشه هنگامِ فکر کردن تنگ می شوند.آن وقت است که محور یا محورها را بهتر می بینم. آب و نان از هیچ تضادی سخن نمی گوید. آب و نان مثلِ زن و مرد مکملِ هم اند. هر چه بر سر هم بکوبند دستِ آخر باید کنار هم بایستند و کامل شوند. یکی بالا، یکی پائین،  فقط راه را به قهقرا سوق می دهد. خب این فقط یک برداشت است. شاعر چه فکر کرده، رازِ خودِ شاعر است وُ می ماند.

به پلیس صد و ده می رسم. به آینه هائی که شاعر پیش رویِ من قرار می دهد نگاه می کنم و با خود می گویم: آینه چون نقشِ تو بنمود راست/ خود شکن/آینه شکستن خطاست.

این جا نمی مانم. می ترسم قطاری بیاید و زیرش بگیرد. می روم که قطار نیاید و اتوبوسی بیاید و او از نفسِ من عبور کند. آه از دست این مرگ که اگر نبود این سؤالِ فلسفی مثلِ پیراهنِ پاره یِ زندگی این همه مصرف نمی شد.

اما سنگ پشت؛ این سومین قطعه؛ نوستالژیکی از جنسِ کلیله و دمنه... آه  ای آرزوی رهائی تو مثلِ مرگ و زندگی پیراهنت پاره پاره است. مثلِ عقلی که پاره سنگ برمی دارد و در اوج دهانی می شود بی موقع باز...

باز بیچاره من. منی که از تاریخ پیرتر است. برایِ افول، پرواز می کند.

پس بگذار دهانم را به وسوسه ببندم. رویِ شانه هایم آرزوهایم را بگیرم و عشق بورزم در دهانِ تو و فراموش کنم چرا به اینجا امده ام. فراموشی. این تنها نعمتِ زندگی.

اما راهِ رسیدن به فراموشی معضلاتِ خودش را دارد. هفت خوان هائی دارد صعب العبور. و عشق ... این خوانِ اول و آخر؛ که آسان نمود اول ولی افتاد مشکل ها؛ آن قدر خسته می کنیام/ پشیمان می شوم/چرا گفته ام دوستت دارم/

تا همین جا. در همین چهار بند بمانم. و به آن چهار سوزنِ ته گردِ رویِ جلدِ کتاب برگردم و بپرسم؛ آیا این همه اتفاقی است؟ یا شاعر مرا مقابلِ سی مرغ قرار داده است تا بگوید؛ این راه که می روی به هیچستان است؟

ورق می زنم. ماژلان در جنگلِ کوچک خان؛ سردتر از دیروز امروز/ دست های گرمِ مردی/فردا/ به باد می سپارد/ سرها....

آی میرزایِ بی سر، دیروز سردتر از امروز نبود. روزها همه سردند. همه یکسان سردند وَ سرها همه یکسان بر باد. ما فقط کمی دچارِ فراموشی تاریخی ایم. سردی هایِ گذشته را زود از یاد می بریم. گاهی سرها را می بینیم که برعکسِ جنازه اشان در مسیرِ جنگل سمت وُ سوی دارند. اما فراموش می کنیم چه کسی جنگل ها را سوزاند.

از این رهگذر فقط شبی هست که پُراست از مسافرانی که یکدیگر را به مقصدِ نامعلوم می بوسند.

آی ای سرزمینِ پُرگهر؛ تو قصه ای ناخوانده ای می مانی و من شعرهایم را نوشته و نانوشته پاره می کنم؛ پشتِ سایه هایِ    تاریخ/  زیر واقعیتِ سنگ ها حقیقت... سنگ ها حقیقت. سنگ ها حقیقت. سنگ هایِ قبر حقیقی ترینِ سنگ ها.

مزدک فرزند نیماست.

فرزند، همیشه یک قدم از پدر جلوتر می رود یا باید یک قدم از پدر جلوتر برود. این قانون تکامل است. هرچه دقتر شعر مزدک را ورق زدم قانون برمن روشن تر شد:

نیما اولِ راه بود. با خود تنها.

نیما در نیمه ی راه، راهِ رفته اش  را برایِ فرزندانش به ارث گذاشت. حال حتا اگر یکی از فرزندانِ او خودش را کودک مولوی بداند و بگوید بزرگ شده است ولی شعرهایش هیچ نمی دهند؛ هیچ نمی دهند/شعرهایم/ وقتی که می آیند/شعرهایم/بهارِ عزیز!

من گونه هایِ گلگونِ این کودکِ نیما را که خیال می کند در آغوش ناپدری به بهار رسیده است می بوسم؛ بهانه مگیربگذار، بگویم کلاغ ها    هم عاشق می شوند، فقط، شاید ما نمی دانیم. اما ما می دانیم آن ها سیاه نمی پوشند. آن ها در سیاه نفس می کشند. و این سیاهی ذاتِ هستیِ آن هاست که زیباست.

بیا کلاغ را رویِ سفیدی برف ببینیم؛

که انگار که آب و نان را کنار هم.

که انگار که زن و مرد را کنار هم.

که انگار که زندگی و مرگ را کنار هم.

زندگی بدون مرگ شاید چیزی کم داشت؟

****جهت تهیه ی این مجموعه شعر می توانید به کتاب فروشی های زیر مراجعه فرمایید****

۱- کتاب فروشی نصرت - رشت - خیابان علم الهدی(شهرداری)

۲-کتاب فروشی امیر کبیر- رشت -خیابان علم الهدی(شهرداری)- زیر پاساژ فاتحی

۳- کتاب فروشی بدر- رشت - خیابان مطهری- رو به روی خیابان حاجی آباد

۴- کتاب فروشی طوس- تهران - میدان انقلاب- اول خیابان دانشگاه

۵- کتاب فروشی اختران-  تهران - میدان انقلاب

در «همه‌ي درخت‌ها سپيدارند» منتشر مي‌شود:
شرح حال شاعران سپيد‌سراي گيلان به كوشش مزدك پنجه‌اي

خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران
سرويس: فرهنگ و ادب - كتاب

«همه‌ي درخت‌ها سپيدارند» درباره‌ي شرح حال شاعران سپيد‌سراي گيلان به‌زودي به قلم مزدك پنجه‌اي منتشر مي‌شود.

به گزارش خبرنگار بخش كتاب خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، كتاب «همه‌ي درخت‌ها سپيدارند» در 500 صفحه در دست چاپ است و احتمالا تا يك ‌ماه‌ آينده وارد بازار كتاب مي‌شود. اين كتاب كه سرمايه‌گذار آن حوزه‌ي هنري استان گيلان است، شرح حال كتاب‌ها و بيوگرافي حدود يك‌صد شاعر سپيدسراي گيلاني است كه مجموعه‌ي شعر دارند.

ديگر كتاب پنجه‌اي با عنوان «چوپان كلمات» شهريور‌ماه امسال توسط نشر فرهنگ ايليا منتشر شد. اين مجموعه‌ي شعر داراي دو دفتر با عنوان‌هاي «سنگ‌پشت» و «چوپان كلمات» است.